آن اشاره به اين معنا كرده كه اين هدايت و ضلالتى كه مورد بحث بود در آخرت نيز ملازم انسان است ، و نشاه آخرت مطابق نشاه دنيا است ، هر كه در دنيا بينا باشد در آخرت هم بينا است و هر كه در اينجا كور باشد آنجا هم كور و بلكه گمراهتر است . * ( « رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِه إِنَّه كانَ بِكُمْ رَحِيماً » ) * . كلمه يزجى از « ازجاء » است كه به قول صاحب مجمع به معناى سوق دادن چيزى است از حالى به حالى ديگر « 1 » ، پس مراد از آن ، در اينجا به راه انداختن كشتيها در دريا به وسيله باد و امثال آن و روان و نرم ساختن آب است ، چون اگر خداوند آب را تر و مايع خلق نمىكرد ، ديگر كشتيها نمىتوانستند در درياها به حركت در آيند ، كلمه « فلك » جمع « فلكه » است ، كه به معناى كشتى است . و طلب رزق را از اين جهت « ابتغاء الفضل » « طلب زيادى » خوانده كه رزق فضل وجودى از خداى تعالى است ، چه شخص جواد غالبا آنچه را كه ما زاد بر مقدار احتياج خودش باشد به ديگران مىدهد ، و فضل هر چيز زيادى و باقى مانده آن را گويند و حرف « من » ابتدائيه است و چه بسا گفته شود كه تبعيضيه است ، و در ذيل آيه ، حكم آيه را با رحمت خدايى تعليل مىكند ، و معناى آيه روشن است ، و آيه مقدمه آيه بعدى است . * ( « وَإِذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاه . . . » ) * . كلمه « ضر » به معناى سختى و گرفتارى است ، و مس ضر در دريا عبارت از مشرف شدن به غرق است ، كه به خاطر طوفانى شدن دريا پيش مىآيد . و مراد از « ضلال » در جمله * ( « ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاه » ) * بطورى كه گفته‌اند محو شدن از خاطره ها است نه گم كردن راه ، بعضى هم گفته‌اند به معناى از دست دادن است ، وقتى گفته مىشود « ضل عن فلان كذا » معنايش اين است كه فلان چيز از دست فلانى رفت ، و به هر حال برگشت هر دو معنا به يك چيز است ، و آن فراموشى است . و مراد از « دعا » طلب كردن و درخواست است ، نه دعاى عبادت ، و به همين جهت جمله « من تدعون » هم شامل إله حق مىشود ، و هم آلهه باطل كه مشركين از آنها درخواست مىكنند ، و استثناء « الا » استثناء متصل است ، و معناى آيه اين است كه وقتى در دريا كارتان به سختى كشيد و بيچاره شديد و نزديك شد غرق شويد آن وقت ديگر همه خدايان خود را كه همواره از آنها حاجت مىخواستيد فراموش مىكنيد ، جز خداى تعالى را .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 4 ، ص 72 .